Chrystus zatrzymał się w Eboli

Wydanie z przedmową Nicoli Lagioi Świat zapomniany przez Boga Trzymają Państwo w dłoniach książkę, która, choć opowiada o Południu Włoch w latach 30. XX wieku, dotyka tematów niezwykle aktualnych: biedy, trudnej relacji między obywatelami a rządzącymi, wykluczenia, ludzkiej godności i siły. Autor za działalność antyfaszystowską został zesłany na przymusowy pobyt w Lukanii. Historię tę spisał kilka lat później, w latach 1943–1944, ukrywając się przed niemiecką okupacją i patrząc na czas zesłania z perspektywy osoby, która po raz kolejny doświadcza wygnania. Levi obserwuje życie miejscowej społeczności, a zarazem konfrontuje własne przyzwyczajenia z rzeczywistością rządzącą się zupełnie innymi prawami. Opisuje osobne uniwersum: pełne magii i przesądów, oparte na wierzeniach i poczuciu czasu zupełnie innych niż jego własne. Ten świat intryguje go i niepokoi: krytyka marginalizacji mieszkańców południowej Italii splata się tu z zachwytem nad kulturą, która skutecznie oparła się nowoczesności. To jedno z najważniejszych dzieł włoskiej literatury XX wieku. Jego istotę doskonale oddaje tytuł: zaczerpnięty ze słów miejscowych chłopów, przekonanych, że Chrystus, a wraz z nim cywilizacja i nadzieja, nigdy nie dotarł na ich ziemie. Julia Wollner Nowa edycja wspaniałej książki Carla Leviego ma coś z cudu wskrzeszenia z martwych. W Polsce została wydana kilka lat po wojnie, lecz szybko popadła w zapomnienie. Czytano ją wówczas głównie w kodzie ideologicznym: pochylano się nad ciężkim losem mieszkańców Gagliano (w realnej geografii: Aliano), nie szczędząc razów kapitalistycznemu porządkowi, który umożliwiał i sankcjonował bezprzykładną nędzę i zacofanie Lukanii. Dziś, w innych już dekoracjach politycznych i kulturowych, mamy szansę przeczytać ją inaczej. Książka Leviego jest klasycznym przykładem gatunku zmąconego: po części reportaż, po części pamiętnik, po części studium antropologiczne, a wreszcie: powieść. To gatunkowe pomieszanie wyzwala różne typy lektury. Można czytać ją jako wiarygodny dokument czasu, solidny raport z ziemi niczyjej, zajmującą opowieść o kulturze, której mentalność i duchowość leżą na antypodach nowoczesnego świata. Ale można też przeczytać ją jako historię o stracie, o tym, co utraciliśmy w zdyszanym i bezkrytycznym biegu ku nowoczesności. A przy okazji dostrzec w niej błyski porywającej literatury. Dariusz Czaja