Skandale w sztuce. Sztuka i życie

Myślisz, że współczesna sztuka to tylko prowokacja? Magdalena Ujma udowadnia, że skandal jest starszy niż myślisz i znacznie ważniejszy, niż sądzisz.

Historię sztuki można opowiadać, kładąc nacisk na ciągłość i przechodzenie jednych form w drugie. Wybierając taki punkt widzenia, przekonujemy się o tym, że istnieje tradycja, a to, co cenimy dzisiaj, ma źródło w działalności poprzedników. Zyskujemy zatem poczucie bezpieczeństwa i zadomowienia się w kulturze.

Istnieje też druga możliwość. Historię sztuki można opowiadać, nie pomijając kryzysów, okresów braku kontynuacji, momentów zrywania tradycji i wprowadzania rewolucyjnych nowości. Dążenie do zmiany i potrzeba odróżnienia się od poprzedników są wszak motorem przemian artystycznych. W dziejach sztuki sporo jest wydarzeń ocenianych jako przełomowe.

Historię sztuki można zatem opowiadać, odnosząc się do najbardziej bulwersujących dzieł, do skandali, jakie wywoływały, i zmian, do jakich doprowadziły. Ta książka zaś jest próbą określenia, czym są skandale i jaką rolę odgrywają w dziejach sztuki.

Skandal to czyn przynoszący wstyd. Dotyczy więc takich działań, które powodują gwałtowną reakcję widzów. Odbiorcy mogą poczuć się nimi głęboko dotknięci. Skandaliczny czyn wywołuje negatywne emocje i może popchnąć wzburzonych ludzi do protestu. Pociąga też za sobą inne konsekwencje: może okryć hańbą jego sprawcę. Ale to, co przynosi wstyd w jednym momencie, w drugim może przysporzyć sławy.

Pojęcia „skandal” przez długie lata w ogóle nie używano w teorii sztuki. Wiązanie skandali ze sztuką i podejrzewanie artystów o celowe ich wywoływanie to wynalazek nowoczesności. I tak zresztą naprawdę bywało. Kiedy Théodore Géricault malował Tratwę Meduzy (1819), a Édouard Manet – Rozstrzelanie cesarza Maksymiliana (1867), to każdy z nich zamierzał wywołać wrzawę wokół swego obrazu i zyskać sławę, według nich – zasłużoną, a przy tym zaprotestować przeciwko polityce ówczesnych władców czy rządów.

Magdalena Ujma - krytyczka i historyczka sztuki, kuratorka wystaw. W latach 2021–2023 prezeska AICA Polska (Sekcja Polska Międzynarodowego Stowarzyszenia Krytyków Sztuki), a obecnie wiceprezeska tego stowarzyszenia. Studiowała historię sztuki i zarządzanie kulturą. Od 2018 roku jest związana z Muzeum Tadeusza Kantora w Cricotece, od 2021 – z Akademią Sztuk Pięknych w Krakowie, gdzie kieruje czasopismem „Restart”. Jako kuratorka ma na swoim koncie kilkadziesiąt wystaw, z których ostatnie to m.in. wystawy Marii Stangret, Agaty Kus. Jest również autorką licznych esejów i artykułów naukowych. Jej blog "Krytyk sztuki na skraju załamania nerwowego" prowadzony do 2015 roku był popularnym źródłem wiedzy o sztuce współczesnej, a także jednym z pierwszych przykładów recepcji krytyki instytucjonalnej w Polsce. Jest współzałożycielką Seminarium Feministycznego i autorką dwóch książek. Mieszka i pracuje w Krakowie.