Czuwanie

„Czuwanie” – George Saunders

Nie każda książka daje się łatwo opowiedzieć. Są historie, które zamiast prowadzić nas prostą drogą od początku do końca, każą się zatrzymać, przyjrzeć im bliżej i samemu zdecydować, co właściwie chcą nam powiedzieć. „Czuwanie” George’a Saundersa zdecydowanie należy do tej grupy.

Głównym bohaterem jest K.J. Boone – potężny, bogaty i przez lata przyzwyczajony do tego, że wiele rzeczy może mieć pod kontrolą. Teraz jednak leży w swojej luksusowej rezydencji i czeka na śmierć. Właśnie wtedy pojawia się Jill Blaine – młoda kobieta, która sama już nie żyje i której zadaniem jest towarzyszenie umierającym w ostatnich chwilach. Ma pomóc Boone’owi przejść na drugą stronę, ale szybko okazuje się, że jej obecność nie będzie jedynie spokojnym czuwaniem przy łóżku.

Jill jest zdecydowanie jedną z najciekawszych postaci tej historii. Sama ma za sobą niedokończone sprawy i własną przeszłość, dlatego jej spotkanie z Boone’em staje się czymś więcej niż tylko kolejnym „zadaniem”. Z czasem coraz mocniej zaczynamy poznawać zarówno ją, jak i człowieka, któremu ma towarzyszyć. Boone natomiast jest bohaterem trudnym. Niełatwo go polubić, a jego życie zmusza do zadania pytania, czy sukces i ogromna władza rzeczywiście mają jakąkolwiek wartość, kiedy przychodzi moment, w którym nie możemy już niczego zmienić.

Akcja rozgrywa się przede wszystkim podczas ostatniego wieczoru życia Boone’a, ale Saunders bardzo swobodnie przekracza granicę między teraźniejszością, wspomnieniami i światem zmarłych. Mamy luksusową rezydencję, ale także przestrzeń niemal pozaziemską, w której pojawiają się duchy i postacie związane z przeszłością. To właśnie sprawia, że „Czuwanie” ma bardzo specyficzny, momentami senny i niepokojący klimat. Nie jest to realistyczna opowieść o umieraniu, ale raczej literacka wizja tego, co może wydarzyć się na granicy życia i śmierci.

I chyba właśnie z tym elementem miałam największą trudność. Początkowo potrzebowałam czasu, żeby odnaleźć się w świecie stworzonym przez Saundersa. Nie wszystko jest tutaj oczywiste, a autor nie prowadzi czytelnika za rękę. Trzeba zaakceptować pewną dziwność tej historii, jej groteskę i momentami absurdalne rozwiązania. Kiedy już pozwoliłam sobie wejść w ten świat bez oczekiwania, że wszystko będzie logiczne i realistyczne, zaczęłam dostrzegać w nim znacznie więcej.

Bo pod tą dziwną, momentami wręcz szaloną warstwą kryje się bardzo poważna opowieść o życiu i jego konsekwencjach. O tym, co zostawiamy po sobie. O decyzjach, których nie można już cofnąć. O winie i odpowiedzialności. O tym, czy człowiek u kresu życia potrafi naprawdę spojrzeć na siebie bez usprawiedliwień.

Emocji jest tutaj sporo, choć nie są one podane w prosty sposób. Pojawia się niepokój, smutek, niedowierzanie, czasem nawet rozbawienie wynikające z absurdu niektórych scen. Jest też poczucie ciężaru, kiedy zaczynamy uświadamiać sobie, że dla Boone’a naprawdę kończy się czas. Najbardziej zostało ze mną jednak poczucie refleksji – takie ciche pytanie, które pojawia się gdzieś z tyłu głowy: co zobaczyłabym, gdybym musiała spojrzeć na całe swoje życie tuż przed jego końcem?

Styl George’a Saundersa jest bardzo charakterystyczny. Autor nie boi się eksperymentować, miesza groteskę z powagą, realizm z fantastyką i filozoficzną refleksję z absurdem. Język potrafi być jednocześnie obrazowy, zaskakujący i bardzo precyzyjny. Widać tutaj ogromną literacką świadomość, ale też pewną swobodę w łamaniu przyzwyczajeń czytelnika. „Czuwanie” jest przy tym stosunkowo krótką powieścią – polskie wydanie liczy 304 strony – ale zdecydowanie nie jest lekturą, którą pochłania się bez zatrzymania.

To literatura piękna dla czytelników, którzy lubią książki nieoczywiste, wymagające i zostawiające przestrzeń do własnej interpretacji. Jeśli ktoś szuka prostej historii o śmierci, przemianie i odkupieniu, może poczuć się tutaj zagubiony. Jeśli natomiast lubicie literaturę, która trochę Was niepokoi, trochę zaskakuje, a przede wszystkim zmusza do myślenia – „Czuwanie” może być bardzo ciekawym doświadczeniem.

Nie jest to książka, którą oceniłabym wyłącznie przez pryzmat tego, czy „dobrze się ją czytało”. Momentami wymaga cierpliwości i zgody na to, że nie wszystko zostanie podane wprost. Ale właśnie dzięki temu po odłożeniu jej na bok zostaje sporo pytań.

„Czuwanie” to dziwna, momentami groteskowa, ale przede wszystkim refleksyjna opowieść o śmierci, życiu, winie i tym, co po sobie zostawiamy. Nie jest lekturą dla każdego, ale jeśli lubicie literaturę, która wychodzi poza utarte schematy i zostaje w głowie jeszcze długo po przeczytaniu ostatniej strony, zdecydowanie warto dać jej szansę.