Hołdy pruskie. Zmarnowana szansa Rzeczypospolitej

Hołdów pruskich było więcej, od krzyżackich poczynając. W narodowej pamięci tkwi jednak ten z 1525 r., uwieczniony m.in. przez Jana Matejkę. Wielki malarz i patriota stworzył swe monumentalne dzieło, by przypomnieć w XIX w. potęgę Rzeczypospolitej i podźwignąć narodowego ducha. Jednakże już od XVI w. trwała żywa dyskusja o sensowności traktatu krakowskiego z Hohenzollernami. Nawet ówczesne mocarstwa były zdumione tym, że Prusy nie zostały przez Polskę po prostu wchłonięte, inkorporowane; tak postąpiliby wszyscy inni. Zresztą w samych Prusach istniały bardzo poważne siły opowiadające się za wcieleniem ich do Korony. Bardzo wolnościowy ustrój, tolerancyjność i bogactwo ówczesnej Rzeczypospolitej były niezwykle przyciągające.
Hołd złożony w Krakowie przez wielkiego mistrza krzyżackiego Albrechta Hohenzollerna położył kres istnieniu państwa zakonnego, z którym trwały nieustanne zatargi oraz wojny. W jego miejsce jednak wyrósł z czasem groźny agresor wspierający się ideami Lutra, osobiście namawiającego Albrechta Hohenzollerna do przekształcenia księstwa pruskiego w państwo świeckie. Niemiecki arystokrata złożył w 1525 r. na krakowskim Rynku przysięgę lenną, a więc poddańczą, jednak ponad sto lat później lenno przestało być podmiotem politycznym; ostatni hołd polskiemu władcy został złożony w 1649 r. Tymczasem w 1701 r. koronowany został w Prusach pierwszy król.
Czy można winić za ustępliwość króla Zygmunta Starego, czy jednak raczej jego następców, którzy nie wykorzystali kilku okazji, by wcielić Prusy w całości do Rzeczypospolitej? Kraj był wówczas tak wielki, że samymi Prusami nikt się specjalnie nie przejmował… Miało to okazać się wielkim błędem. Rozważania na ten temat snuje doświadczony historyk, specjalista od tej epoki, prof. Stefan Ciara. Autor sięga wstecz i opisuje, jak doszło do narodzin państwa najpierw zakonnego, potem świeckiego, ale lennego, aż po nowe królestwo, które w XVIII w. wzięło udział w rozbiorach Rzeczypospolitej. Pyszni, perfidni, chciwi, skłonni do okrucieństw, gwałtów i łupiestw – tak pisano o Krzyżakach; czyż to samo nie odnosi się do państwa pruskiego?
Książka ta opowiada o fragmencie naszych dziejów, ale też o konsekwencjach politycznych i narodowych wynikających z lekceważenia starożytnej maksymy, że historia jest nauczycielką życia. Wspaniałym uzupełnieniem są ilustracje obrazujące opisywane wydarzenia i postaci.

Spis treści

Nie przewidzieli... 
Sprowadzenie Krzyżaków 
Początki brutalnej ekspansji 
Początki kryzysu państwa krzyżackiego 
Pyszni, perfidni, chciwi, skłonni do okrucieństw, gwałtów i łupiestw 
Wojna trzynastoletnia 
Półpoddany polskiego króla 
Pokój i wojna 
Zygmunt Stary wstępuje na tron  
„Żagiew wojny rozpalają…” 
Nie pomogła wielkoduszność Polaków  
Ostatnia wojna polsko-krzyżacka 
Jeszcze niewielkie państewko 
Droga do kompromisu 
Sekularyzacja pod namową Lutra 
Czyżby „haniebny traktat”? 
Hołd albo narodziny zaborcy 
W OBLICZU WIĘKSZYCH ZAGROŻEŃ 
Pierwsze reakcje na hołd pruski 
WOJNA HISTORYKÓW 
Kiedy zaczął się czas zmarnowanych okazji i krótkowzrocznych decyzji? 
DLA NIEMCÓW HOŁD PRUSKI BYŁ WSTYDEM 
Upowszechniali „kulturotwórczą” rolę Krzyżaków 
ŚCIGAJĄC CHIMERĘ 
Składali hołdy królom Polski jeszcze sześciokrotnie 
WOJNA POWINNA ŻYWIĆ WOJNĘ 
Zdradzieckie wolty elektora i walki o ujście Wisły 
KOLEJNE USTĘPSTWA KRÓLA 
Ostatnie hołdy z Prus Książęcych w 1641 i 1649 r. 
KRÓL, KTÓRY NIE MIAŁ W SWYM PAŃSTWIE NIC DO POWIEDZENIA 
Zerwanie zależności lennej Prus Książęcych od Rzeczypospolitej 
Sprawa Krystiana Kalksteina 
POLITYKA BAŁTYCKA JANA III 
Szansa na inkorporację Prus Książęcych? 
Efekt SŁABOŚCI RZECZYPOSPOLITEJ: „KRÓL W PRUSACH” 
Projekty rozbiorowe Fryderyka I 
Skutki 
Bibliografia